Etholiad Senedd 2026: crynodeb o addewidion maniffesto’r prif bleidiau

Ddydd Iau 7 Mai bydd cyfle gan bleidleiswyr ledled Cymru i ethol 96 o Aelodau newydd o’r Senedd (Senedd Cymru). Bydd hyn yn helpu i benderfynu pa blaid (neu bleidiau) sy’n ffurfio Llywodraeth nesaf Cymru, a phwy fydd â’r pŵer i osod polisïau a strategaethau tai a digartrefedd ar gyfer y pedair blynedd nesaf.

Felly:

• Sut mae’r etholiadau’n gweithio?
• Beth mae’r prif bleidiau gwleidyddol yn ei ddweud am dai a digartrefedd?

Sut mae’r etholiadau’n gweithio

Mae’r ffordd rydyn ni’n pleidleisio yng Nghymru yn newid ers y tro diwethaf i ni bleidleisio yn 2021.

Mae Cymru wedi’i rhannu’n 16 etholaeth, a bydd pob etholaeth yn ethol 6 aelod. Mae pleidiau wedi cyflwyno rhestr o chwe ymgeisydd ym mhob ardal, a gall pleidleiswyr bleidleisio dros un rhestr plaid.

Bydd y chwe sedd ym mhob etholaeth yn cael eu rhannu’n fras yn gymesur â nifer y pleidleisiau y mae pob plaid yn eu cael. Felly os yw plaid yn cael hanner yr holl bleidleisiau, byddant yn cael hanner y seddi (3 allan o 6). Os ydyn nhw’n cael chweched ran o’r pleidleisiau, dim ond un sedd fyddan nhw’n ei gael. Os ydyn nhw’n cael llai na thua 12 y cant o gyfanswm y pleidleisiau, mae’n debyg na fyddan nhw’n cael unrhyw seddi.

Bydd y seddi’n cael eu dyfarnu i ymgeiswyr rhestr y blaid mewn trefn, felly’r rhai ar frig y rhestrau fydd yn cael y lle cyntaf.

Gallwch chi roi eich cod post i mewn i’r offeryn dod o hyd i’ch etholaeth hwn neu defnyddiwch y wefan Pwy Alla i Bleidleisio ar Gyfer? i ddod o hyd i’r ymgeiswyr sy’n sefyll yn eich ardal.

Beth mae’r pleidiau gwleidyddol yn ei ddweud?

Mae pob un o’r pleidiau gwleidyddol wedi cyhoeddi maniffesto yn nodi eu cynlluniau os byddant yn dod yn Llywodraeth nesaf Cymru. Mae rhai o’r rhain yn hir iawn ac yn cynnwys llawer o fanylion, mae eraill yn sylweddol fyrrach. Maen nhw’n werth edrych arnyn nhw os ydych chi eisiau gweld beth sydd gan y pleidiau i’w ddweud (neu ddim i’w ddweud) am fater penodol, ond gallant ymddangos yn llethol fel dogfennau llawn. Dim ond bwriadau eang plaid y mae maniffesto yn eu dangos mewn gwirionedd, gan y gall pethau newid llawer ar ôl i’r holl bleidleisiau gael eu cyfrif, ac mae hynny yn digwydd.

Os nad oes gennych amser i ddarllen yr holl faniffestos, rydw i wedi tynnu allan rai o’r ymrwymiadau allweddol ynghylch tai a digartrefedd.

Plaid Cymru

Mae Plaid Cymru wedi cyhoeddi maniffesto hir a manwl, yn ogystal â chynllun ar gyfer eu 100 diwrnod cyntaf. Maen nhw’n bwriadu:

• Deddfu i ymgorffori hawl i dai digonol yng nghyfraith Cymru.
• Adeiladu o leiaf 20,000 o gartrefi cymdeithasol newydd erbyn 2030.
• Cyflwyno mesurau i amddiffyn rhentwyr, gan gynnwys rhoi terfyn ar droi allan heb fai, cyfyngu ar gynnydd rhent blynyddol, a rhoi’r hawl gyfreithiol i gael anifail anwes.
• Cynnal Arolwg Tai Cymru yn rheolaidd i wella data am y sector.
• Ymgorffori dull Tai yn Gyntaf, sy’n ystyriol o drawma ac sy’n canolbwyntio ar y person o ymdrin â digartrefedd, gan sicrhau bod deddfwriaeth digartrefedd newydd yn cael ei gweithredu’n effeithiol a’i chadw dan adolygiad.
• Cyflwyno addasiadau a gwelliannau i dai fel y gall pobl hŷn fyw’n ddiogel ac yn annibynnol mewn cartrefi hygyrch.
• Darparu cartrefi cynhesach, mwy effeithlon o ran ynni, trwy raglenni wedi’u targedu ar gyfer inswleiddio ac ôl-osod ynni gwyrdd.
• Sefydlu Unnos, asiantaeth datblygu genedlaethol newydd i gyflymu adeiladu tai cymdeithasol.

Mae llawer o fanylion ym maniffesto 74 tudalen Plaid Cymru, ar dai yn ogystal â phob maes polisi arall. Ond mae cwestiynau gwirioneddol ynghylch a fyddai Plaid yn gallu cyflawni ei holl ymrwymiadau mewn dim ond pedair blynedd, ac o fewn fframwaith cyllideb tynn Llywodraeth Cymru. Mae angen i ni wneud yn siŵr nad yw tai a digartrefedd yn colli allan i feysydd blaenoriaeth eraill.

Reform UK

Mae maniffesto Reform yn llawer byrrach, sef 19 tudalen, ond mae rhywfaint o arwydd o hyd o ble mae eu blaenoriaethau ar gyfer polisi tai. Maen nhw’n bwriadu:

• Cyflymu cynllunio i adeiladu o leiaf 10,000 o gartrefi newydd ychwanegol, er nad ydyn nhw’n nodi y dylai’r rhain fod yn gartrefi cymdeithasol, neu hyd yn oed yn fforddiadwy.
• Blaenoriaethu cyn-filwyr ar gyfer tai cymdeithasol a gorfodi gofynion preswylio 10 mlynedd cyn y gellir ystyried pobl yn gymwys ar gyfer tai cymdeithasol, ar wahân i oroeswyr cam-drin domestig a’r rhai dan 25 oed sy’n gadael gofal.
• Dod â’r cynllun Cymorth i Brynu i ben ar gyfer prynwyr tai am y tro cyntaf.
• Canslo gofynion cynaliadwyedd ar gyfer adeiladwyr tai.
• Mynnu bod pob tref yn creu cynllun strategol ar gyfer tai, siopau a gwasanaethau cyhoeddus.
• Cryfhau pwerau i gyfyngu ar Dai Amlfeddiannaeth (HMOs), gyda ffocws penodol ar atal landlordiaid rhag “rhoi cartref i fewnfudwyr anghyfreithlon yn fwriadol”.
• Ehangu ymyrraeth gynnar a gwaith ataliol mewn gwasanaethau iechyd meddwl.

Mae yna lawer yn y maniffesto hefyd ar bynciau fel mewnfudo nad ydynt wedi’u datganoli i Gymru, ac na all y Senedd wneud penderfyniadau arnynt.

Llafur Cymru

Mae maniffesto Llafur yn rhestru pethau maen nhw wedi’u gwneud wrth lywodraethu, ac yna beth maen nhw am ei wneud nesaf os cânt eu hail-ethol. Maen nhw’n dweud y byddan nhw’n:

• Ymrwymo i ddod â digartrefedd i ben erbyn 2034 ac anelu at beidio â rhoi unrhyw blant mewn llety gwely a brecwast dros dro erbyn 2030.
• Adeiladu 100,000 o gartrefi newydd dros y deng mlynedd nesaf, gan gynnwys o leiaf 40,000 o gartrefi carbon isel newydd i’w rhentu yn y sector cymdeithasol. Bydd pob cartref newydd yn cynnwys ffynonellau ynni adnewyddadwy fel paneli solar yn ddiofyn.
• Taro “bargen decach i rentwyr preifat” gan gynnwys cynllun gwarantwr i helpu pobl i sicrhau eiddo.
• Cyflwyno hawliau newydd i denantiaid a phobl mewn hosteli a llochesi i gadw anifeiliaid anwes.
• Cyflwyno treth ar dir gwag i atal bancio tir ac annog datblygiad.

Mae Llafur yn rhedeg ar eu record mewn llywodraeth, yn wahanol i’r pleidiau eraill yn yr etholiad hwn. Yn ddiweddar fe wnaethant gyflwyno Deddf Digartrefedd a Dyrannu Tai Cymdeithasol (Cymru) a gafodd gefnogaeth drawsbleidiol. Ar ôl bod mewn llywodraeth ers dechrau datganoli, mae cwestiynau anochel ynghylch pam nad yw’r addewidion maniffesto hyn wedi’u cyflawni o’r blaen.

Y Blaid Werdd

Mae tai yn rhan amlwg iawn o Faniffesto’r Blaid Werdd, sef yr ail o’u ‘blaenoriaethau allweddol’, o flaen iechyd, trafnidiaeth a’r amgylchedd. Mae eu cynlluniau’n cynnwys:

• Rhewi rhenti ar unwaith yn y sector preifat, yna datblygu system o reolaethau a rheoliadau rhent. Maen nhw hefyd eisiau rhoi terfyn ar droi allan heb fai, a gwahardd brwydau cynigion rhent.
• Adeiladu 60,000 o gartrefi cymdeithasol newydd dros 10 mlynedd.
• Creu ombwdsmon tai annibynnol newydd i ddatrys anghydfodau a herio taliadau annheg.
• Ymgorffori’r Hawl i Dai Digonol yng nghyfraith Cymru, buddsoddi mewn atal digartrefedd yn gynnar, a gwella cydlynu rhwng tai, iechyd a gwasanaethau cymdeithasol.
• Ehangu’r Grant Tai Cymdeithasol, a defnyddio pwerau prynu gorfodol i ddod â chartrefi gwag yn ôl i’r stoc tai cyhoeddus.

Mewn sawl ffordd, cynigion tai’r Gwyrddion yw’r rhai mwyaf radical o’r holl bleidiau, ond mae ganddyn nhw brofiad cyfyngedig o ran cyflawni polisi yng Nghymru ar lefel leol neu genedlaethol.

Ceidwadwyr Cymreig

Mae Maniffesto’r Ceidwadwyr ychydig yn fyrrach ar ymrwymiadau tai nag eraill, ond maen nhw’n bwriadu:

• Gweithio gyda rhanddeiliaid i ddatblygu cynllun i ddileu cysgu ar y stryd yng Nghymru.
• Rhoi’r gorau i ddefnyddio gwestai a charafanau fel llety brys i deuluoedd â phlant.
• Cyhoeddi canllawiau newydd i fynd i’r afael ag oedi mewn anghydfodau ynghylch cysylltiadau lleol trawsffiniol.
• Adeiladu 40,000 o gartrefi newydd erbyn 2030 (heb eu nodi fel cartrefi fforddiadwy na chymdeithasol).
• Adfer y polisi Hawl i Brynu yng Nghymru, gan ailfuddsoddi elw gwerthiant mewn tai mwy fforddiadwy.
• Adolygu gweithrediad Rhentu Doeth Cymru.

Yn draddodiadol, mae Ceidwadwyr yn canolbwyntio mwy ar brynu tai a’r marchnadoedd, ond maent wedi cefnogi cynigion trawsbleidiol yn y Senedd sy’n ymwneud â digartrefedd.

Democratiaid Rhyddfrydol Cymru

Mae’r adran ar dai ym Maniffesto’r Democratiaid Rhyddfrydol yn eithaf byr. Maen nhw’n bwriadu:

• Adeiladu 30,000 o gartrefi cymdeithasol newydd, gan flaenoriaethu adeiladu ar dir llwyd.
• Cyhoeddi cynllun trawslywodraethol i roi terfyn ar gysgu ar y stryd a phob math o ddigartrefedd, gan ganolbwyntio ar wasanaethau atal a chynghori, yn ogystal â chyllid aml-flwyddyn ar gyfer Tai yn Gyntaf.
• Gwneud cartrefi’n gynhesach ac yn rhatach i’w gwresogi gyda rhaglen uwchraddio frys.

Mae ffocws y Democratiaid Rhyddfrydol yng Nghymru wedi bod ar iechyd a gofal cymdeithasol yn ystod y blynyddoedd diwethaf, yn hytrach na thai.

A oes modd cyflawni unrhyw ran o hyn?

Mae’r Sefydliad annibynnol ar gyfer Astudiaethau Cyllidol wedi archwilio holl faniffestos y prif bleidiau, ac wedi barnu bod diffyg manylion digonol ym mhob un ohonynt ynghylch sut maen nhw’n bwriadu talu am eu cynigion. Mae Llywodraeth Cymru wedi’i chyfyngu’n ariannol i raddau sylweddol. Mae’n derbyn y rhan fwyaf o’i chyllid gan Lywodraeth y DU yn San Steffan drwy ‘Fformiwla Barnett’. (Sy’n golygu pan fydd Llywodraeth y DU yn gwario arian yn Lloegr yn unig, ei bod yn dyrannu cyfran i Lywodraeth Cymru i’w gwario fel y mae’n gweld yn dda.)

Dim ond pwerau cyfyngedig iawn sydd gan Lywodraeth Cymru i godi trethi neu fenthyca arian, sy’n golygu bod cynnydd mewn gwariant mewn un maes fel arfer yn golygu toriadau mewn mannau eraill. Nid yw’n syndod nad yw’r pleidiau wedi siarad llawer am feysydd gwariant y maent am eu torri i gydbwyso’r gyllideb. Bydd hyn i gyd yn cael ei drafod mewn trafodaethau ar ôl yr etholiad.

Byddwn yn rhoi’r wybodaeth ddiweddaraf i chi am bopeth sydd angen i chi ei wybod wrth i’r Llywodraeth newydd ddatblygu yn yr wythnosau a’r misoedd nesaf. Os oes gennych unrhyw gwestiynau, gofynnwch i mi yn thomas.lavery@thewallich.net.