Ar ôl 27 mlynedd o Lywodraethau Cymru dan arweiniad Llafur, mae gennym Lywodraeth newydd dan arweiniad Plaid Cymru. Yn ystod etholiadau’r Senedd ym mis Mai etholwyd 43 o aelodau Plaid Cymru i Senedd Cymru, ac mae’r arweinydd Rhun ap Iorwerth wedi cael ei ddewis yn Brif Weinidog.
Mae cabinet Plaid Cymru wedi’i gyhoeddi, ac mae Siân Gwenllian, Aelod o’r Senedd dros Wynedd Maldwyn, wedi’i phenodi’n Weinidog y Cabinet dros Lywodraeth Leol, Tai a Chynllunio.
Mae sector tai Cymru nawr yn chwilio am arwyddion y gallai’r newid arweinyddiaeth hwn arwain at newid sylweddol yn ein hymdrechion i roi diwedd ar ddigartrefedd ledled Cymru.
Roedd y llywodraeth flaenorol wedi datblygu Cynllun Gweithredu Rhoi Diwedd ar Ddigartrefedd ar gyfer 2021-26. Roedd hyn yn cynnwys llawer o gamau gweithredu cadarnhaol, ond ni fu diweddariad cyhoeddus ar gynnydd ers 2023.
Mae angen i Siân Gwenllian a’i swyddogion nodi’n union faint o gynnydd sydd wedi’i wneud ar y camau gweithredu hyn, ac yna ailymrwymo i gynllun diwygiedig ar gyfer y pedair blynedd nesaf, gan gynnwys targedau a cherrig milltir clir y gallwn eu defnyddio i fesur cynnydd.
Nid oes gan Blaid Cymru fwyafrif cyffredinol yn y Senedd, felly bydd angen iddynt ddibynnu ar wleidyddion mewn pleidiau eraill er mwyn pasio deddfwriaethau a’u cyllidebau blynyddol. Ond mae digon y gall y llywodraeth ei wneud heb basio deddfau newydd.
Gallant gyflymu’r broses o weithredu’r Ddeddf Digartrefedd newydd i ddarparu gwell gwasanaethau i bobl sydd eu hangen ar hyn o bryd. Gallant hefyd gyflawni argymhellion y Bwrdd Cynghori Cenedlaethol ar Roi Diwedd ar Ddigartrefedd, gan gynnwys ar ailgartrefu cyflym, ar gyflogau ac amodau ar gyfer y gweithlu cymorth tai.
Mae’r sector tai a digartrefedd cyfan yn cytuno ac yn barod i wneud i’r newidiadau hyn ddigwydd, gyda chyfeiriad ac arweiniad clir gan Lywodraeth Cymru.
Cyn yr etholiad, amlinellodd Plaid Cymru lawer o fanylion am yr hyn yr oeddent am ei wneud ym maes tai pe baent mewn llywodraeth, yn eu maniffesto ac yn eu cynllun ar gyfer eu 100 diwrnod cyntaf.
Dywedodd y blaid mai un o’r pethau cyntaf y byddent yn ei wneud fyddai sefydlu ‘Unnos’, sef corff datblygu cenedlaethol i gefnogi awdurdodau lleol a chymdeithasau tai i ariannu ac adeiladu mwy o dai cymdeithasol. Roeddent hefyd wedi ymrwymo i amlinellu cynigion i wneud rhentu’n decach, ac i ddechrau gwaith deddfwriaethol ar gyfer hawl dynol i dai digonol.
Mae’r ddau faes gwaith hyn yn cael eu cefnogi gan sefydliadau yng Nghymru, gan gynnwys The Wallich. Mewn ymgynghoriad diweddar gan Lywodraeth Cymru, roedd cytundeb ar draws y pleidiau a’r sectorau ynghylch yr angen i wreiddio’r hawl i dai yng nghyfraith Cymru.
The Wallich yw’r darparwr gwasanaethau digartrefedd a chymorth tai mwyaf yn y trydydd sector yng Nghymru. Rydyn ni’n gweithio gyda dros 7,000 o bobl bob blwyddyn i atal a lliniaru digartrefedd, gan greu gobaith am ddyfodol mwy disglair. Gwyddom beth sydd angen ei wneud.
Roedd Llywodraethau blaenorol Cymru wedi ymgynghori’n helaeth ag arbenigwyr yn y diwydiant i ddeall sut rydyn ni’n gwneud digartrefedd yn llai cyffredin, yn fyr ac yn rhywbeth nad yw’n digwydd eto. Ond mae’r llywodraeth yn symud yn araf iawn. Er bod llawer o waith da wedi digwydd ac y dylai barhau, mae’n amlwg bod angen i ni ganolbwyntio o’r newydd.
Cyn yr etholiad, cyhoeddodd The Wallich ein maniffesto ein hunain yn amlinellu ein blaenoriaethau allweddol ar gyfer Llywodraeth nesaf Cymru. Mae angen i’r Llywodraeth wneud y canlynol:
Cyflymu’r rhaglen adeiladu tai cymdeithasol ledled Cymru a sicrhau bod cyfanswm nifer y cartrefi cymdeithasol (yn ogystal â’r ganran) yn cynyddu o flwyddyn i flwyddyn.
Ailosod yr amcangyfrif o 103,000 o gartrefi gwag neu gartrefi sydd wedi’u tanfeddiannu er mwyn ateb anghenion cymunedau lleol. Ar hyn o bryd, Cymru sydd â’r stoc o dai o’r ansawdd isaf yn y DU.
Ymrwymo i ariannu gwasanaethau cymorth tai yn gynaliadwy ar gyfer y tymor hir. Mae’r gwasanaethau hyn yn ddrud i’w darparu, ond mae’r gwaith ataliol hwn yn arbed costau sylweddol yn y dyfodol i wasanaethau cyhoeddus eraill fel iechyd, gwasanaethau cymdeithasol a chyfiawnder troseddol.
Gweithredu’r Ddeddf Digartrefedd a Dyrannu Tai Cymdeithasol (Cymru) 2026 a basiwyd yn ddiweddar cyn gynted â phosibl yn llawn. Mae’r bil eang hwn nid yn unig yn ymestyn y ddyletswydd atal digartrefedd o 58 diwrnod i 6 mis, mae hefyd yn creu dyletswydd ar bob gwasanaeth cyhoeddus i gydweithredu i ganfod a chefnogi pobl sydd mewn perygl o fod yn ddigartref neu sy’n ddigartref. Mae’n bolisi da, sy’n cael ei gefnogi ar draws y sector. Does dim angen ailddyfeisio hwn, dim ond ei ailddechrau.
Gwella mynediad at wasanaethau iechyd corfforol a meddyliol yn sylweddol, a blaenoriaethu dull i leihau niwed o ddefnyddio cyffuriau ac alcohol. Mae llawer o wasanaethau’n anhygyrch ar hyn o bryd, felly ni ddylai fod ‘drws anghywir’ pan fydd pobl yn gwneud y penderfyniad dewr i ofyn am help.
Wedi’r sgyrsiau ag ymgeiswyr Plaid Cymru cyn yr etholiad, mae ymdeimlad bod rhai yn y blaid yn deall maint yr her a’r hyn sydd ei angen i fynd i’r afael â hi, ond ni all y Gweinidog Cabinet newydd fforddio gwastraffu amser.
Mae gwir uchelgais i roi diwedd ar ddigartrefedd yng Nghymru o’r diwedd. Gyda dros 10,000 o bobl mewn llety dros dro (gan gynnwys dros 2,000 o blant), a dros 150 o bobl yn cysgu allan, mae hyn yn bwysicach nag erioed.
Wrth gwrs, bydd y camau sydd angen eu cymryd yn ddrud iawn i Lywodraeth newydd sy’n wynebu heriau enfawr ar draws yr ystod gyfan o feysydd polisi, ond bydd y costau ariannol a dynol o fethu â chyflawni maint yr her yn uwch fyth.
Mae gobaith tawel ymysg pobl Cymru am newid cadarnhaol ym maes tai. Felly, gall Llywodraeth newydd Cymru ddisgwyl ffocws diarbed gan ein sector i sicrhau nad yw tai a digartrefedd yn mynd yn angof.